Tự kỷ, hay rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD), là một tình trạng phát triển ảnh hưởng đến cách trẻ giao tiếp, tương tác xã hội, học hỏi và thể hiện hành vi. Một câu hỏi được nhiều cha mẹ quan tâm là nguyên nhân của trẻ tự kỷ là gì và vì sao một số trẻ lại mắc tự kỷ?

Hiện nay, các nhà khoa học cho rằng tự kỷ không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Sự phát triển của rối loạn phổ tự kỷ có liên quan đến sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền và nhiều yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển của não bộ trước và sau khi trẻ chào đời.

Nguyên nhân trẻ tự kỷ có phải do một yếu tố duy nhất?

Không có một nguyên nhân duy nhất có thể giải thích tất cả các trường hợp tự kỷ.

Mỗi trẻ có thể có những yếu tố nguy cơ khác nhau. Một số trường hợp có liên quan đến yếu tố di truyền, trong khi những trường hợp khác có thể liên quan đến sự kết hợp giữa yếu tố di truyền và môi trường trong giai đoạn phát triển sớm.

Vì vậy, cha mẹ không nên tự trách bản thân nếu con được chẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ. Việc tìm hiểu nguyên nhân chủ yếu giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về tình trạng này, còn đối với từng trẻ, điều quan trọng là đánh giá nhu cầu phát triển và hỗ trợ phù hợp.

1. Yếu tố di truyền

Di truyền được xem là một trong những yếu tố quan trọng liên quan đến rối loạn phổ tự kỷ.

Một số thay đổi về gen có thể ảnh hưởng đến quá trình phát triển và hoạt động của não bộ. Những thay đổi này có thể xuất hiện tự nhiên hoặc được di truyền từ cha mẹ.

Tuy nhiên, có yếu tố di truyền không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn sẽ mắc tự kỷ. Rối loạn phổ tự kỷ liên quan đến nhiều gen và sự tương tác phức tạp giữa gen với các yếu tố khác.

Gia đình có người mắc tự kỷ hoặc một số rối loạn phát triển thần kinh có thể có nguy cơ cao hơn so với dân số chung, nhưng nguy cơ cụ thể ở từng gia đình không giống nhau.

2. Sự phát triển của não bộ

Rối loạn phổ tự kỷ có liên quan đến sự khác biệt trong quá trình phát triển và hoạt động của não bộ.

Trong quá trình hình thành hệ thần kinh, sự phát triển của các tế bào thần kinh và mạng lưới kết nối trong não đóng vai trò quan trọng đối với khả năng giao tiếp, ngôn ngữ, xử lý thông tin và tương tác xã hội.

Những khác biệt trong quá trình này có thể góp phần tạo ra các đặc điểm thường thấy ở trẻ tự kỷ, chẳng hạn như khó khăn trong giao tiếp xã hội hoặc có hành vi và sở thích lặp lại.

3. Một số yếu tố trong thời kỳ mang thai

Một số yếu tố liên quan đến thai kỳ có thể được nghiên cứu như những yếu tố nguy cơ đối với rối loạn phổ tự kỷ.

Các yếu tố được quan tâm có thể bao gồm một số biến chứng thai kỳ, tình trạng sức khỏe của người mẹ hoặc những ảnh hưởng nhất định đến quá trình phát triển của thai nhi.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa yếu tố nguy cơ và nguyên nhân trực tiếp. Việc một trẻ có một yếu tố nguy cơ không có nghĩa yếu tố đó chắc chắn gây ra tự kỷ.

4. Tuổi của cha mẹ

Tuổi của cha mẹ khi mang thai cũng là một yếu tố được nghiên cứu trong mối liên quan với nguy cơ rối loạn phổ tự kỷ.

Một số nghiên cứu cho thấy tuổi cha mẹ cao hơn có thể liên quan đến nguy cơ ASD cao hơn. Tuy nhiên, đây chỉ là một yếu tố trong rất nhiều yếu tố có thể liên quan đến sự phát triển của trẻ.

Phần lớn trẻ có cha mẹ ở độ tuổi cao vẫn không mắc tự kỷ. Do đó, không nên xem tuổi của cha hoặc mẹ là nguyên nhân trực tiếp khiến trẻ tự kỷ.

5. Một số yếu tố liên quan đến sinh non hoặc cân nặng khi sinh

Sinh non và cân nặng khi sinh thấp có thể được xem là những yếu tố liên quan đến nguy cơ cao hơn đối với một số rối loạn phát triển thần kinh, trong đó có ASD.

Trẻ sinh non có hệ thần kinh chưa hoàn thiện hoàn toàn và có thể cần được theo dõi sự phát triển lâu dài.

Tuy nhiên, sinh non không đồng nghĩa với tự kỷ. Rất nhiều trẻ sinh non vẫn phát triển bình thường.

6. Một số yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển thần kinh

Các nhà nghiên cứu cũng tìm hiểu những yếu tố có thể tác động đến quá trình phát triển hệ thần kinh của thai nhi và trẻ nhỏ.

Những yếu tố này có thể liên quan đến sự kết hợp giữa đặc điểm di truyền và môi trường phát triển. Cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu và chưa thể dùng một yếu tố riêng lẻ để giải thích tất cả các trường hợp tự kỷ.

7. Tự kỷ có phải do cách nuôi dạy của cha mẹ?

Không.

Cha mẹ không gây ra tự kỷ chỉ vì cách nuôi dạy con, thiếu quan tâm hoặc không dành đủ thời gian cho trẻ.

Trong quá khứ từng tồn tại những quan điểm cho rằng mối quan hệ giữa cha mẹ và trẻ là nguyên nhân gây tự kỷ. Tuy nhiên, quan điểm này không phù hợp với bằng chứng khoa học hiện nay.

Cha mẹ có thể đóng vai trò rất quan trọng trong việc hỗ trợ sự phát triển của trẻ, nhưng không nên tự đổ lỗi cho bản thân khi trẻ được chẩn đoán ASD.

8. Trẻ tự kỷ có phải do xem điện thoại, tivi hoặc dùng thiết bị điện tử?

Đây là câu hỏi được nhiều phụ huynh quan tâm.

Việc trẻ sử dụng màn hình quá nhiều có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng vận động, thời gian tương tác trực tiếp và một số khía cạnh phát triển nếu thay thế quá nhiều hoạt động phù hợp với lứa tuổi.

Tuy nhiên, không nên kết luận rằng điện thoại, tivi hoặc thiết bị điện tử là nguyên nhân trực tiếp gây ra tự kỷ.

Nếu trẻ có dấu hiệu bất thường về giao tiếp, ngôn ngữ hoặc tương tác xã hội, cha mẹ nên đưa trẻ đi đánh giá thay vì chỉ quy nguyên nhân cho việc sử dụng màn hình.

9. Vắc-xin có gây tự kỷ không?

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về nguyên nhân của trẻ tự kỷ.

Các nghiên cứu khoa học quy mô lớn không cho thấy vắc-xin gây ra rối loạn phổ tự kỷ. Quan điểm cho rằng vắc-xin gây tự kỷ bắt nguồn từ một nghiên cứu cũ đã bị rút lại do những vấn đề nghiêm trọng về dữ liệu và phương pháp nghiên cứu.

Do đó, cha mẹ không nên tự ý bỏ hoặc trì hoãn lịch tiêm chủng của trẻ vì lo ngại tự kỷ.

10. Thực phẩm có phải nguyên nhân khiến trẻ tự kỷ?

Hiện chưa có cơ sở để khẳng định rằng một loại thực phẩm thông thường là nguyên nhân trực tiếp gây ra tự kỷ.

Một số trẻ tự kỷ có thể gặp vấn đề về ăn uống, chẳng hạn như kén ăn, chỉ thích một số loại thức ăn hoặc nhạy cảm với mùi, vị và kết cấu. Đây là đặc điểm có thể đi kèm ở một số trẻ chứ không có nghĩa thực phẩm đó gây ra tự kỷ.

Cha mẹ không nên tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khỏi chế độ ăn của trẻ nếu chưa có hướng dẫn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Những điều không phải nguyên nhân trực tiếp gây tự kỷ

Có nhiều quan niệm phổ biến khiến cha mẹ cảm thấy lo lắng hoặc tự trách mình. Một số điều không nên được xem là nguyên nhân trực tiếp của tự kỷ gồm:

• Cha mẹ không yêu thương trẻ.

• Cha mẹ ít nói chuyện với trẻ.

• Trẻ xem tivi hoặc điện thoại nên bị tự kỷ.

• Trẻ ăn một loại thực phẩm nào đó nên bị tự kỷ.

• Vắc-xin gây ra tự kỷ.

• Cha mẹ nuôi dạy con không đúng cách.

• Trẻ chơi một mình trong một thời gian nên mắc tự kỷ.

Một hành vi hoặc thói quen riêng lẻ không thể dùng để xác định nguyên nhân của ASD.

Vì sao cần hiểu đúng nguyên nhân của trẻ tự kỷ?

Hiểu đúng về nguyên nhân của tự kỷ giúp cha mẹ tránh những thông tin sai lệch và không tự trách bản thân.

Quan trọng hơn, cha mẹ có thể tập trung vào những điều thực sự có ích cho trẻ như theo dõi các mốc phát triển, nhận biết dấu hiệu bất thường, đưa trẻ đi đánh giá khi cần thiết và xây dựng môi trường hỗ trợ phù hợp.

Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm và nhu cầu khác nhau. Có trẻ gặp khó khăn nhiều về ngôn ngữ, trong khi trẻ khác lại gặp khó khăn chủ yếu trong giao tiếp xã hội hoặc thích nghi với sự thay đổi.

Có thể phòng ngừa tự kỷ không?

Hiện nay không có một phương pháp đơn giản nào có thể đảm bảo phòng ngừa hoàn toàn rối loạn phổ tự kỷ.

Nhiều yếu tố liên quan đến ASD có thể xuất hiện từ rất sớm trong quá trình phát triển và có liên quan đến di truyền. Vì vậy, thay vì tìm kiếm một nguyên nhân duy nhất hoặc một cách phòng ngừa tuyệt đối, cha mẹ nên chú trọng chăm sóc thai kỳ, theo dõi sức khỏe và sự phát triển của trẻ, đồng thời tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn khi nhận thấy dấu hiệu bất thường.

Khi nào cha mẹ nên đưa trẻ đi khám?

Nếu trẻ có dấu hiệu chậm phát triển ngôn ngữ, ít giao tiếp bằng mắt, không phản ứng khi được gọi tên, ít tương tác với người khác, có hành vi lặp lại hoặc mất đi những kỹ năng đã từng có, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia phát triển trẻ em.

Việc đánh giá sớm không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn mắc tự kỷ. Đánh giá chuyên môn giúp xác định trẻ đang gặp khó khăn ở lĩnh vực nào và có cần hỗ trợ hay không.

Kết luận

Nguyên nhân của trẻ tự kỷ không phải do một yếu tố duy nhất. Các bằng chứng hiện nay cho thấy rối loạn phổ tự kỷ có liên quan đến sự kết hợp phức tạp giữa yếu tố di truyền và các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phát triển thần kinh.

Cha mẹ không nên tự trách bản thân hoặc tin vào những thông tin chưa được kiểm chứng như “vắc-xin gây tự kỷ”, “cha mẹ không quan tâm nên trẻ tự kỷ” hay “xem điện thoại chắc chắn gây tự kỷ”.

Nếu nhận thấy trẻ có dấu hiệu phát triển khác thường, điều quan trọng nhất là quan sát, theo dõi và tìm kiếm đánh giá chuyên môn phù hợp. Phát hiện sớm những khó khăn của trẻ có thể giúp gia đình sớm xây dựng phương án hỗ trợ phù hợp với nhu cầu riêng của trẻ.